İNSAN HAKLARI İHLALİ NEDİR?İnsan hakları, bir yönüyle, devletten, insan onuruna yakışır bir hayat standardı talep etme haklarıdır. Bu anlamda insan hakları taleplerinin muhatabı, devlettir. Devlet, egemenlik yetkisi altında bulunan herkese, insan haklarını tanıma, uygulama ve koruma yükümlülüğü altındadır. Devletin bu yükümlülüğü, taraf olduğu insan hakları sözleşmeleri ile Anayasa’da belirtilir. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, hem 1982 Anayasası ile hem de taraf olduğu sözleşmeler ile bir çok hakkı Türkiye’de yaşayan herkese tanımıştır. Dolayısıyla, herkes Türkiye’de tanınan bu hakların ihlalinden Devleti sorumlu tutabilir. Ancak önemli olan hangi durumlarda insan hakları ihlalinin gerçekleştiğini bilmektir. Çünkü her hak ihlali insan hakları ihlali kabul edilmez.
Bir hak ihlalinin insan hakları ihlali olarak değerlendirilmesinin birinci koşulu, bu ihlalden “devletin sorumlu” olmasıdır. Devletin sorumluluğu hangi durumlarda ortaya çıkabilir? Bu soruya çeşitli ihtimaller içinde cevap verilebilir:
1. Devlet, Anayasa ve sözleşmelerde tanıdığı bir hakkı yasalarla düzenlerken, Anayasa’da öngörülen güvencelere aykırı düzenlerse, yasayla bir insan hakkı ihlali gerçekleşmiş olur. Böyle bir ihlali denetleyecek organ Anayasa Mahkemesi’dir. Anayasa Mahkemesi’nin görevi, anayasaya aykırı olarak özgürlükleri sınırlayan yasaları iptal etmektir. Mahkeme bu iptal işlemini ya kanun yürürlüğe girdikten sonra istek üzerine 60 gün içinde ya da kanun yürürlüğe girdikten sonra bir mahkemede kişilere uygulanırken anayasaya aykırı olduğu iddiası ile Anayasa Mahkemesine gönderildikten sonra iptal eder.
2. Yasa insan haklarına uygun olduğu halde, yasanın uygulanmasını düzenleyen tüzük veya yönetmelikler ya da diğer düzenleyici işlemler, yasaya aykırı bir şekilde, insan haklarını sınırlıyorsa, o takdirde, bu düzenleyici işlemlerle insan hakları ihlali gerçekleşmiş olur. İdarenin düzenleyici işlemlerinin yasaya uygunluğunu Danıştay denetler. Danıştay’da Anayasa ve yasaya aykırı olarak insan haklarını ihlal eden düzenleyici işlemi iptal eder.
3. Yasa ve düzenleyici işlemlerde, insan haklarına aykırılık bulunmadığı halde, idarenin bireysel işlemleri ile bir ihlal gerçekleştirilebilir. Örneğin bir kimsenin mülkiyetinin, kamu yararı olmadan kamulaştırılma kararı verilmesi, mülkiyet hakkını ihlal eden bireysel bir işlem olur. Bir memurun yasada gösterilen sebepler dışında, inançları yüzünden görevine son verilmesi halinde, yine bir idari işlemle, insan hakları ihlaline yol açılmış olur. Bu tür ihlallere son vermenin yolu, idare mahkemelerine başvurmaktır. Ancak İl ve İlçe İnsan hakları kurullarına da başvurularak, bir insan hakkı ihlalinin gerçekleştiğinin tespit edilmesi sağlanabilir. Daha sonra bu tespit kararına dayanarak, idarenin yaptığı işlemi düzeltmesi de talep edilebilir veya mahkemede bu tespit destekleyici bir delil olarak kullanılabilir.
4. Düzenleyici veya bireysel işlemler dışında idarenin eylemleri veya yargılama sürecinde de, insan hakları ihlali gerçekleşebilir. En yaygın insan hakları ihlali, idarenin eylemlerinden kaynaklanmaktadır. Bunların başında da, kamu görevlilerinin kötü muamelesi ya da onur kırıcı davranışına maruz kalmak gelmektedir. Nezarethanede dövülmek, hakarete uğramak, aç ve susuz bırakılmak; hastanede hakarete uğramak, saatlerce ayakta bekletilmek çok sık rastlanılan kötü muamele ve onur kırıcı davranış örnekleridir. Yargılama süreci içinde karşılaşılan ihlallerin başında, yargılamanın makul bir sürede bitirilmemesi, kişinin savunma hakkından tam olarak yararlandırılmaması, mahkemenin bağımsız ve tarafsız olmaması gibi ihlaller gelmektedir.
5. Kamu görevlileri dışında, özel kişilerden kaynaklanan hak ihlallerinde, her zaman bir insan hakkı ihlali olduğu söylenemez. Özel kişiler arasındaki ihlallerde, devlete düşen sorumluluk, bu ihlale yönelik gerekli yasal önlemleri almak, ihlali gerçekleştirene gerekli müeyyideyi uygulamak ve ihlale uğrayana haklarını arama yollarını göstermektir. Devlet bu sorumluluklarını yerine getirmiş ise, bireyler arasındaki ihlallere insan hakları ihlali denmez. Örneğin, eşini veya çocuğunu döven bir kişinin eylemi, karakolda gözaltına alınmış kişiyi döven polisin eylemiyle aynı olduğu halde, birincisinde insan hakları ihlali yokken, ikincisinde insan hakları ihlali var kabul edilir. Çünkü bir kişinin eşini veya çocuğunu dövmesinden devlet doğrudan sorumlu olamaz. Devlet, bu eyleme Ceza Kanununda gerekli yaptırımı öngörmüş ve mağdurun başvuracağı savcılık ve mahkeme teşkilatını kurmuştur. Ancak ikinci ihtimalde, devlet kendi görevlilerinin davranışlarından doğrudan sorumludur. Kamu görevlileri kamu gücü denen üstün bir gücü kullanmaktadır. İnsanlar bu güce gönüllü olarak itaat etmektedir. Dolayısıyla bu gücün kötüye kullanılmasından devlet doğrudan sorumludur.
Sonuç olarak, karşılaştığımız olaylarda, öncelikle haksız müdahaleyi gerçekleştiren kişinin bir kamu görevlisi olup olmadığını belirlememiz gerekmektedir. Kamu görevlisi ise, yaptığı müdahalenin yasal bir dayanağı olup olmadığına bakmak gerekir. Yasal dayanağı yoksa, bu bir insan hakkı ihlaline yol açar. Müdahalenin yasal dayanağı varsa, bu işlemin yönetmeliklere, tüzüklere ve yasalara uygunluğuna, kanun ise Anayasada tanınan haklara uygun bir düzenleme olup olmadığına bakmak gerekir. Bu hiyerarşide bir aykırılık varsa, bu durumda da bir insan hakkı ihlalinden söz edilebilir. Söz konusu düzenleme, Türkiye’nin taraf olduğu insan hakları sözleşmelerine aykırı ise yine bir insan hakkı ihlali var denilebilir. Haksız müdahaleyi yapan kamu görevlisi değilse, bu durumda, bu müdahalede devletin bir sorumluluğu olup olmadığına bakılmalıdır. Devlet bu müdahaleye ilişkin gerekli yasal düzenlemeleri yapmış ve gerekli önlemleri almış ise bir insan hakkı ihlali var denilemez.

__________________